Gulminews.com

-गगनशिला खड्का
सदीयौंदेखि पितृसत्तात्मक सोचले ग्रसित समाजमा महिलालाई साँघुरो घेराभित्र राख्ने संस्कार अझै हटेको छैन। त्यस्ता केही गलत संस्कारका कारण स्वतन्त्रतापूर्वक जीवनयापन गर्न पाउने सर्वसाधारणको अधिकारलाई महिलाले प्रयोग गर्न पाइरहेका छैनन्। सुसंस्कृत समाज निर्माणका लागि राम्रा कुराको सिको गर्दै जानु र नराम्रा कुरा पन्छाउँदै जान आवश्यक छ। पुर्खाले बसाएका कतिपय नियम यस्ता आर्कषक छन्, जुन अहिलेको परिवेशमा कार्यान्वयन योग्य छन्।

लैंगिक विभेदीकरणका आधारमा बनाइएका कुसंस्कार स्वीकार गर्न सकिन्न। पुरातनवादी सोचले ग्रस्त समाज परिवर्तन जरुरी छ।

कुनै जमाना यस्तो थियो, जहाँ एउटी बुहारीले मरीमरी काम गर्दा पनि पेटभरि खान पाउँदैनथिन्। तर अहिले समय फेरिएको छ। हो, अब हामीले यसैगरी हाम्रो समाजमा अझैसम्म कायम कुसंस्कार तोड्न कम्मर कसेर लाग्नुपर्छ। जुन संस्कारले हामीलाई स्वतन्त्रपूर्वक हिँड्डुल गर्न, आफूले चाहेको काम गर्न बन्देज लगाएको छ भने महिला भएकै कारण लैंगिक विभेद भोग्न पनि बाध्य बनाएको छ।

आठ महिनाअघि नेपाल महिला संघ गुल्मीकी सभापति तथा महिला अधिकारकर्मी विष्णु सापकोटाले आफ्नी आमाको मृत्युपछि किरिया गर्न पाउनुपर्छ भनेर समाजसँगै लडाइँ गर्नुपर्‍यो। उनका सहोदर भाइले दिदी आएपछि मात्र आमाको दाहसंस्कार गर्ने अडान लिए पनि समाज त्यो मान्न तयार भएन। सापकोटाले आफू घटनास्थलमा नपुगुन्जेल दाहसंस्कारका लागि नलैजानू भनेर फोन गरिसकेकी थिइन्।

एकातिर दिदीभिनाजु, भाइबहिनी, ज्वाइँको अडान र दिदीको दबाबका कारण निधन हुँदासाथ लास जलाउन तयार व्यक्तिहरू एकाएक असफल जस्तै बने। अविवाहित बसेरै आमाको अन्तिम अवस्थासम्म रेखदेख गरी पालनपोषण गरेकी सापकोटा अन्तिम समयमा पुग्न त पुगिन्। तर उनले आमाको निधनमा शोक मनाउनु त कता हो कता आमालाई छोरा र छोरी दुवैले दागबत्ती दिन पाउनुपर्छ भनेर उल्टै रोइकराइ पो गर्नुपर्‍यो।

आमाको निधन भएपछि दाहसंस्कारका लागि शाहघाट पुगेका मलामीसँग उनले पैंठेजोरी खेलेर दागबत्ती त दिइन् तर फेरि किरिया बस्न पाउनुपर्छ भनेर लड्नुपर्‍यो। सामाजिक चुनौतीको सामना गर्दै सापकोटाले भाइसँगै किरियामा बसिन्।

यी सबै घटनाक्रम हेर्दा लाग्छ एउटी सन्तानले आफ्नी आमाका लागि समर्पित हुन खोज्दा पनि हाम्रो सामाजिक कुरीतिले त्यसलाई सहजरूपमा स्वीकार्न सक्दैन। अबका दिनमा चेलीले यस्ता कुसंस्कार हटाउन आआफ्नो ठाउँबाट उठ्नुपर्छ। आँट गर्‍यो भने असम्भव केही रहेनछ भन्ने उदाहरण बनिन् सापकोटा।

अहिले पनि नेपालका अधिकांश ग्रामीण क्षेत्रमा बस्ने महिलाले महिनावारी भएको समयमा भान्छा नछुने, पतिसँग नछुने, सुत्ने विस्तारा फरक गर्ने परम्परा छ। अझ छोरीले त पहिलोपटक नछुने हुँदा २२ दिन, दोस्रोपटक ११ दिन, तेस्रोपटक ९ दिन, चौथोपटक ७ दिन र पाँचौं पटक पाँच दिनसम्म घरदेखि टाढै रहेको गाउँ लुक्न जानुपर्ने हुन्छ।

यस्ता खाले सामाजिक रुढिवादीलाई आजभोलि धेरै महिलाले अनुशरण गर्न छोडिसकेका छन्। आधुनिक समाजको घुलमिलसँगै स्वास्थ्यका हिसाबले जोखिम मोलिरहेका महिलाले महिनावारी (नछुने) हुँदा अन्धविश्वासी कुरामा भन्दा बढी स्वास्थ्यमा ध्यान दिने गर्छन्।

सामाजिक एवं धार्मिक संस्कारअनुसार महिलाले महिनावारी भएको समयमा लुक्न नजाने र भित्र पस्ने गरेमा पाप लाग्ने, अशुभ हुने, देउता रिसाउँछन् भन्ने प्रचलन छ। अझ अधिकांश महिलाले त महिनावारी हुँदा के गरी छोइएको रहेछ भने पनि त्यो पाप कटाउन व्रत बस्ने गर्छन्। घरमा समेत महिला महिनावारी भएमा दूध खान दिइँदैन। सभ्य समाजमा यस्ता गलत संस्कार विस्तारै हट्दैछ। तसर्थ हामी सबै एकजुट भए यस्ता संस्कार छिटो हट्नेछ। -अन्नपूर्ण पोस्ट दैनिकबाट 

-गगनशिला खड्का
नेपालमा पुरुषको तुलनामा महिलाको संख्या बढी नै छ । तर पनि नेपालका हरेक निकायमा सोचे जति महिलाको सहभागीता हुन सकिरहेको छैन । राज्यका हरेक निकाय र निति निर्माण तहमा महिलाको सहभागीता जति हुन सक्यो त्यती नै महिलामैत्री वातावरण बन्न सक्छ । महिलाका पिर,मर्का,समस्या र मुद्धाहरु नजिक वाट बुझ्ेर समस्या समाधानका लागि पहल गर्नुपर्ने एउटा पेशा पत्रकारीता पनि हो । पत्रकारीताको माध्यमवाट जति धेरै कुराहरु उठान गर्न सकिन्छ त्यही रुपमा त्यस्ता विषयहरुको सम्बोधन पनि हुन सक्छ । सख्यात्मक हिसाबमा पत्रकार महिलाको उपस्थिती जति न्युन बन्दै जान्छ त्यती नै चुनौती पनि थपिदैँ जान्छन् । अन्य पेशाको तुलनामा पत्रकारीता चुनौतीपुर्ण छ । प्रतिस्पर्धात्मक बन्दै गईरहेको हाम्रो समाज र पत्रकारीतामा पत्रकार महिला पनि उत्तिकै प्रतिस्पर्धी बन्नुपर्ने चुनौती खडा भएको छ । छोरीलाई सामान्य घरधन्दामा सिमित राख्नुपर्ने परिवार र समाजको परम्परागत सोचाईले महिलालाई पत्रकारीता गर्न अझ असहज छ ।
राज्यको चौथो अंगको रुपमा रहेको सञ्चार क्षेत्रमा आवद्ध भई काम गर्ने पत्रकार महिला पनि त्यत्तिकै टाठो र चनाखो हुनुपर्ने पेशागत दायित्व पनि हो । तर साघुरो घेरा भित्र रहेको हाम्रो समाजले नै त्यस्ता चुनौती थपेको छ जुन चुनौतीका कारण पत्रकार महिला पेशावाटै पलायन हुन बाध्य छन् । विषेश गरी यस्ता चुनौतीहरुको सामाना मोफसलमा बसेर पत्रकारीता गरीरहेका पत्रकार महिलाले भोग्दै आईरहेका छन् । शारिरीक र बौद्धिक दुबै कुरामा अगाडि हुनुपर्नै पत्रकारीता पेशामा लागेका पत्रकार महिलाले अवसर भन्दा पनि धेरै चुनौती नै खेप्नु परेको छ । मोफसलमा बसेर पत्रकारीता गर्दै आईरहेका महिलाहरुले सामाजिक,आर्थिक र नैतिक रुपमा चुनौतीको सामाना गर्नुपरीरहेको हुन्छ । आम समाजको हौसला र प्रोत्साहन भन्दा पनि बढी आलोचनाको सामाना गर्न बाध्य छन् मोफसलका पत्रकार महिला ।
उसै त आम महिलाहरुको चरीत्रमाथी नै दाग लगाउन तल्लिन हाम्रो समाजले अझ पत्रकार महिलामाथी यस्ता थुप्रै चुनौती खडा गरेको छ । आफ्नै सहकर्मीको दुव्र्यवहार र असयोग पत्रकार महिलाका लागि अहिले बलियो चुनौतीका रुपमा देखा परेको छ । आफुले काम गर्ने सञ्चार संस्थामा निर्णायक भुमिका निर्वाह गर्न नपाउनु, पत्रकारहरुका संघ संगठनमा नेतृत्व तहमा पत्रकार महिलाको सहभागीता हुन नदिनु वा नगराईनु, ठुला सञ्चार गृहमा जिल्लावाट संवाददाता राख्दा होस् वा डेक्समा पत्रकार महिलालाई प्राथमिकता दिएर अवसर नदिईनुले पनि अवसर भन्दा धेरै चुनौती देखिएका हुन् । भर्खर पत्रकारीता सिक्दै गरेको पुरुष र सात आठ बर्ष अघिदेखी पत्रकारीता गरीरहेकी महिलालाई एउटै दाँजोमा राखेर हेरीनुले पनि पत्रकारीतामा पत्रकार महिलाको अनुभवको कदर गरीदैँन भन्ने पुष्टी हुन्छ । जति सुकै अनुभवी र क्षमतावान भएपनि पुरुषको तुलनामा पत्रकार महिला कमजोर नै हुन्छ्न भन्ने मानसिकताले जरो गाडेको छ ।
अझ जिल्लामा बसेर पत्रकारीता गरीरहेका पत्रकार महिलाहरुका समस्या र चुनौती फरक खालका छन् । पत्रकारीता पेशा महिलाका लागि त्यती सुरक्षित र भरपर्दो हुदैँन भन्ने जान्दा  पनि कठोर निर्णयका साथ यसमा हाम फाल्ने महिलाहरुले चुनौती नै चुनौतीका विचमा काम गरीरहेका हुन्छन् । एकातिर दैनिक पत्रिका,टिभी र रेडियोमा समाचार लेख्ने,भन्ने र पठाउने काममै व्यस्त हुनुपर्नेै हुन्छ भने अर्कोतिर आफ्नै सहकर्मीको यौनदुर्ब्यवहार चुपचाप सहन बाध्य हुनुपर्दछ । यौनदुर्ब्यवहार भन्दा वित्तिकै यौनकार्य नै गर्नुपर्दछ भन्ने होइन । कार्यस्थलमा उसले होच्याएर आफ्ना अगाडी नराम्रा शव्दहरु बोल्नु,गलत कामको लागि प्रेरित गर्नु, चरीत्र माथी नै आच पु¥याउने खालका कुराहरु सार्वजनिक रुपमा गर्दै हिड्नु, काम गर्ने सञ्चार संस्थाको
डेक्समा बसेर काम गर्ने जुनकुनै कर्मचारीले पनि गरेर अनावश्यक गफहरु गर्न खोज्ने,समाचारदाताको कुरालाई गम्भीर रुपमा नलिई हाँसि—मजाकमा उडाईदिने र भेट्नको लागि वारम्वार दवाब दिईरहने जस्ता कुराहरुले पनि पत्रकार महिलाहरुले मानसिक तनाबमा काम गर्नुपर्ने हुन्छ । कतिपय कार्यक्रम र फोरममा उठ्ने गरेको आर्थिक अभाबका कारण पत्रकार महिलाको संख्या ठुला सञ्चारगृहले बढाउन सकेनन् भन्ने कुरा तर्क संगत लाग्दैन । अवसर भएको अवस्थामा महिलालाई निर्णायक स्थानमा किन राख्न सकिदैन ? यदी लैङ्गिक विभेद रहित समाजको निर्माण गर्ने हो भने सञ्चार क्षेत्रमा पत्रकार महिलाको संख्या किन त्यही अनुपातमा बढाउँन सकिदैँन ? पेशागत क्षमता र दक्षताको आधारमा पत्रकार महिलालाई अवसर दिदैँ जाने र ठुला सञ्चार गृह महिलामैत्री बन्न सक्ने हो भने पत्रकार महिलाले चुनौतीको कमै मात्रमा सामाना गर्नुपर्नेहुन्छ । स्वच्छ र शान्त समाज निर्माणको परिकल्पना पनि त्यहीवाट शुरु हुन्छ ।
खड्का सञ्चारीका समुह गुल्मीकी अध्यक्ष हुन् ।

गगनशिला खड्का
गुल्मी, २२ मंसिर । जनयुद्धकालमा बन्दुक बोकेर लडेकी वाग्ला गाविस वार्ड नं १ निवासी २३ बर्षिय पुर्ब लडाकु सिता भण्डारी आजभोली काखमा नानी च्यापेर मेसिन चलाउँछिन् । नानीलाई काखमा च्यापेर मेसिनको टुप्पोमा रहेको सियोमा धागो राख्ने कोशिस गरीरहँदा काखमा रहेको बच्चा भोकाएर रोईरहेको थियो । ‘के गर्नु बच्चाको स्याहार गर्ने समय त हो तर घरव्यवाहार चलाउनै प¥यो – उनी भन्छिन् ।
२०६२ सालमा जनमुक्ती सेनामा भर्ना भएकी भण्डारी ६ बर्षसम्म नवलपरासी स्थित माओबादी सेनाको क्यानटोनमेन्टमा बसिन् । जब सरकारले माओबादी लडाकुहरुलाई समायोजन गर्ने प्रकृया शुरु ग¥र्यो त्यसपछि भण्डारी जस्ता सयौँ महिलाहरु ‘अयोग्य’ लडाकुको समुहमा छानिए । उनी त्यतिबेला पार्टिमा प्रवेश गरेकी थिईन जुनबेला पार्टीले त्यतीखेर पछाडि पारिएका र परेका बर्गको मुक्तीका लागि भनेर बन्दुकको लडाई लडिरहेको थियो ।  लाउँ—लाउँ,खाउँ—खाउँ भन्ने कलिलो उमेर देखीनै घरपरिवार, इष्टमित्र, साथी संगीलाई छाडेर युद्धमा होमिएकी उनी जतिबेला लडाकु महिलाका लागि छुट्टै व्यवस्था गरिएन । महिला र पुरुषलाई बरावर हैसियतमा प्रतिस्पर्धी बनाईयो त्यस कुराले धेरै दुःखि छिन् ।
परीवर्तनका लागि बन्दुक बोकेका भण्डारी जस्तै १५ भन्दा बढी महिलाहरुका हातमा अहिले बन्दुकको साटो कुचो, जुठेल्नो र हँसिया नाम्लो छ । आफूहरुले उठाएको परीवर्तन र मुक्तिको नारा टुँगोमा पुग्न नसकेपछि मुक्ति त भएन नै मुक्तिको नारा लगाउँदै बन्दुक बोकेकाहरु पनि पुरानै परम्परातिर फर्केको उनीहरुको ठहर छ ।महिला मुक्ती र परिबर्तनका लागि भनेर दशबर्षे जनयुद्धमा होमिएकी विशुखर्क ६ निवासी २९ बर्षिय क्षेत्री सुमित्रा क्षेत्री पनि अहिले विरक्त छिन । ‘जसरी महिला मुक्तीका लागि भनेर हामीलाई बन्दुक बोकाइएको थियो, बम र बारुदको धुवाँमा रोमलिएको थियो त्यसको अहिले कुनै अर्थ रहेन ।’ – क्षेत्री भन्छिन् ।
चुलो चौको र घरव्यवहारमै मात्र सिमित महिलालाई घरबाहिर निकाल्ने अभियानका साथ २०५८ सालमा तत्कालिन नेकपा माओबादीमा प्रबेश गरेकी उनि एकिकृत नेकपा माओबादीसंग असन्तुष्टी मात्रै छैनन् आक्रोशित छिन् । ‘हामीले हाम्रा छोराछोरीलाई काखमा च्यापेर बन्दुक बोकेको कुनै नेताले महल ठड्याउँलान भनेर हैन हामी जस्ता बर्षौ देखी शोषित र दमित हजारौ महिलाको मुक्तीका लागि हो ।’ – उनले भनिन् – ‘तर अव हाम्रो मुक्ति चुलो चौकोमै सिमित भयो ।’ अहिले दन्द्धपिडित परिवारका लागि भनेर स्थानिय शान्ती समिति मार्फत सरकारले सञ्चालन गरिरहेको तिन महिने सिलाई—बुनाई तालिम लिईरहेकी क्षेत्रीले जनयुद्ध लड्दा विरोध गरेर हटाएका संस्कार पुनः आफैले अंगाल्नु पर्दा पिडाबोध भएको बताईन् । ‘जनयुद्धमा महिलालाई बन्दुक बोकाइयो तर आज कपडा कसरी सिलाईन्छ भन्ने कुरा सिकाईदैँ छ,यसले हामी लड्नुको कुनै अर्थ भएन ’– क्षेत्रीले भनिन् ‘जुन चिजको जुन कुराको भण्डाफोर गर्दै हिड्यौँ आज त्यही संस्कृती अंगाल्नु पर्दा दुःख लाग्छ ।’
कुनै समय महिला र पुरुष बरावर हुन । महिलाहरुलाई पनि अवसर दिने हो भने उनीहरुले पनि जस्तो सुकै काम गर्न सक्छन् । जिम्मेवारी दिईयो भने चट्टान पनि फोर्न सक्छन जस्ता नारा लगाउँदै उनीसंगै दशबर्षे सहयात्रमा कम्मर कसेर लागेकी सिमिचौर ७ निवासी २७ बर्षीय गिता थापा पनि पार्टीको नेतृत्व पंक्तीसंग उत्तिकै आक्रोशित र निराश छिन् । विद्यालय जाने समयमा महिलाको परिबर्तनका लागि झोला बोकेर र बन्दुक उठाएर हिडेकी थापाले अहिले पश्चाताप गर्नु शिवाय अरु विकल्प छैन् ।      थापाले  छोरी भएर जन्मेदेखी नै घर र समाजमा महिलालाई गरिने लैङ्गिक विभेद सहन नसकेको र यस्तो खालको लैङ्गिक असमानता हटाउनको लागि एकिकृत माओबादी पार्टीमा प्रबेश गरेकी थिईन् । ‘जब म आमाको कोखबाट सन्तानको रुपमा छोरी भएर जन्मिए, त्यस दिनदेखी नै म अपहेलित हुन पुगेँ’ – उनले भनिन् – ‘समाज र परिवारले एउटै कोखमा जन्मेका सन्तानलाई फरक—फरक व्यवहार गरेको देख्दा विद्रोहको भावनाले जनयुद्धमा लागेँ, तर केही परीवर्तन गर्न सकिएन ।’ दशबर्षे जनयुद्धमा पुरुष सरह बम, बारुद र बन्दुक बोकेर युद्धको मैदानमा महिला मुक्तीको लागि लडाँई लडेपनि अहिले महिलाका समस्या ज्युका त्युँ रहेको गुल्मी धुर्कोट रजस्थलकी विष्णुमाया पाण्डेको भनाई छ । २  सन्तानकी आमा पाण्डेले स्वेच्छिक अवकास लिएकाहरुलाई पनि समाजमा पुर्ब माओबादी कार्यकर्तालाई हेर्ने दुष्टीकोण नै फरक भएका कारण पुर्नस्थापना हुन पनि गाह्रो भएको गुनासो पोखिन् । ‘हामीले राम्रै कामका लागि यत्तिका बर्षसम्म लडाँई लडेको भएपनि त्यसको परिणाम राम्रो नआउँदा अहिले पुनःस्थापना हुन अप्ठ्यारो भएको छ ।’
– युद्धको मोर्चामा सेक्सन सह कमाण्डरको भुमिका निर्वाह गरेकी उनले बताईन् ।  उनले जुनसुकै राजनैतिक दलले पनि महिलामुक्तीको नारा लगाएर चुनाब जित्ने बाटो रोजेको तर वास्तविकतामा महिलाका लागि कुनै त्यस्तो ठोस खालको कार्यक्रम सञ्चालन नगरेको बताईन् । ‘हिजो बन्दुक बोकेर पुरुष संगै युद्धभुमीमा लड्न सक्ने महिला आज पनि त्यतिकै जोखिम उठाउन सक्छन् ’– उनले भनिन् – ‘तर राज्यले महिलालाई कमजोर नै छन भन्ने मानसिकता हटाउन सकेको छैन ।’
जहिले जसरी लागेपनि एक नारीका कोमल हात महिला मुक्तिको लागि भनेर बन्दुकको स्टिगर तान्ने काममा प्रयोग भएका थिए तर अहिले राज्यले पूर्णतया बेवास्ता गर्नुले उनीहरुको अपमान भएकै छ । समाज र महिला मुक्तिका लागि केही गर्न सक्छाँै्र भनेर जोखिम लिन आँट गर्नेहरुलाई समाज रुपान्तरणको लागि भुमिका दिएमा उनीहरु विगतको आफ्नो ईतिहास समिक्षा गरेर आफैलाई सराप्ने समय समाजका लागि खर्चन्थे । अनि उनीहरुको जीविकोपार्जनका लागि पनि उचित व्याबस्था गरेमा महिला मुक्तिका योद्धाहरुले आफ्नो सम्मान भएको ठान्थे । यसतर्फ राज्यको ध्यान जानु जरुरी छ ।
उनले सिलाई कटाई परम्परागत व्यवसायिक पेशा भएकाले यो पेशाले महिला आर्थिक हिसाबले आत्मनिर्भर बन्न नसक्ने बताईन् । महिलाहरुका लागि भनेर सञ्चालन गरिने सिपमुलक तालिम अबका दिनमा परिमार्जित गरी ज्ञानमुलक हुनुपर्ने उनको धारणा छ । ‘तालिम भनेका यत्ति मात्रै हुदैनन् जुन १०÷१५ बर्ष अगाडी देखी चलेका छन जसले महिलाहरुलाई आत्मनिर्भर बनाउछ,आगामी दिनमा कम्पुयुटर, मोवाईल, सामुहिक कृषी, पशुपालन जस्ता विषयहरु समेटिनुपर्दछ ।
                                                                                                     साभार ः सञ्चारिका समूह पश्चिमाञ्चल

महिला हिंसा विरुद्धको१६ दिने अभियानको अवसरमा महिला मानब अधिकार रक्षक सञ्जाल गुल्मीले सदरमुकाम तम्घासको लाकुरी मञ्चमा विभिन्न आन्दोलनका महिला शहिदहरुको संझ्नामा दिप प्रज्वलन गर्‍यो । हेरौँ तम्घासबाट गगनशिला खड्काले पठाउनु भएका केही तस्बिरहरु:

गगनशिला खड्का
गुल्मी, १४ कार्तिक । नेकपा एमालेका निर्वाचन क्षेत्र नं ३ का प्रत्यक्ष उम्मेद्वार गोकर्ण विष्टले आफुलाई सधै गाउँको विकास निर्माणको चिन्ता लागीरहने बताउनुभएको छ ।
चुनावी प्रचार-प्रसारका क्रममा आज गुल्मीको घमिरमा मतदातांग कुरा गर्दे विष्टले आँफु जुनसुकै भागमा रहेपछि जन्मेको, हुर्केको गाउँ र निर्वाचन क्षेत्रको विकासमा कसरी ध्यान दिने भन्ने कुराले चिन्तित बनाईरहने बताउनुभयो । उहाँले गुल्मी जिल्लाको प्राथमिकताको हिसावले पनि सधै विकास निर्माणका कुरा उठ्दा पछि परीरहने निर्वाचन क्षेत्र नं ३ मा मोटरवाटो र विधुतीकरणले मात्रै अन्य विकासका ढोकाहरु खुल्न सक्छन् भन्ने लागेर आफुले मोटरवाटो र विधुतमा ध्यान दिएको बताउनुभयो ।
विष्टले निर्वाचन क्षेत्रको विकासका लागि पारिवारिक, सामाजिक र राजनैतिक मायाँले समेत तान्ने बताउनुभयो । उहाले आफु राजनितिक व्यस्तताका कारण काठमान्डुमा रहेपनि अन्य परिवार पुर्खौली घर दोहलीमा बस्ने हुदाँ काठमान्डु भन्दा गुल्मी र निर्वाचन क्षेत्र नं ३ का जनताको अपार माया ममताले बढी तान्ने बताउनुभयो । लामो समयको राजनितिक यात्रामा व्यक्तीगत स्वार्थ भन्दा माथी उठेर आफ्नो क्षेत्रलाई निरन्तर सहयोग गरीरहनुभएका विष्टले विकास र संविधान निर्माणका लागि मत दिन आग्रह गर्नुभयो ।

गगनशिला खड्का
गुल्मी, १४ कार्तिक । आगामी मंसिर ४ गते हुने संविधान सभाको दोश्रो निर्वाचनको चहलपहलका कारण गुल्मीका गाउँका होटलहरुमा व्पापार बढ्दो छ । संविधान सभाको दोश्रो पटक हुन लागेको निर्वाचनमा उठेका विभिन्न राजनितिक दलका उम्मेदवारहरु गाउँ-गाउँमा पुगेपछि होटल व्यवसायमा पनि बृद्धी भएको हो ।
चुनाबमा आफुलाई भोट दिन भनि भोट माग्दै उम्मेद्वारहरु संगै तिनका कार्यकर्ता पनि गाउँमा गएका कारण गाउँका होटलहरुको व्यवसाय फस्टाएको छ । विगतमा एकाध भन्दा अरु ग्राहकहरु प्रायः खाना र बस्नको लागि नआउने होटलमा समेत अहिले व्यपार बढेको हो ।
निर्वाचनको प्रचार—प्रसारमा कार्यकर्ता,कर्मचारी लगायत अहिले सबै गाउँ केन्द्रित भएका कारण होटल व्यवसायमा बृद्धी भएको दोहली ७ निवासी प्रतिक्षा होटलका प्रमुख पिताम्वर कार्कीले बताए । दोहलीको मैदानमा होटल सञ्चालन गरेर बसेका कार्किले गुल्मी निर्वाचन क्षेत्र ३ का लगभग प्रमुख दलका उम्मेद्वार र कार्यकर्तालाई खाना ख्वाईसकेका छन् । ग्रामिण क्षेत्रमा एउटै होलले धेरै जनालाई सुविधा दिन नसक्ने कारण दलका कार्यकर्ता र नेताहरु बाडिएर खाना खाने समेत गरेका छन् । पहिले—पहिले कार्यकर्ताका घरमा खाना खाएर निर्वाचनको प्रचार-प्रसार गर्ने र भोट माग्ने नेता र तिनका कार्यकर्ता भने यसपटक होटलमै खाना खाएर चुनाबी प्रचार—प्रसारमा व्यस्त छन् ।

गगनशिला खड्का
गुल्मी, कार्तिक १२ । ईन्टरनेट मार्फत सन्चालित अन्लाईन "मिनी पोलमा" गुल्मीका दुई क्षेत्रमा अहिले सम्म नेकपा एमालेले अग्रता कायम गरेको छ । विगतको संविधान सभाको निर्वाचनमा गुल्मीमा एउटा मात्र सिट जितेको नेकपा एमाले यसपाली भने दुइवटा क्षेत्रमा अगाडी देखिएको छ ।
अनलाईन मिडिया गुल्मी न्युज डटकमले सञ्चालन गरेको आगामी संविधान सभाको निर्वाचनमा गुल्मीका तिनवटै निर्वाचन क्षेत्रबाट को-कस्ले जित्लान ? भन्ने "मिनी पोल" को सर्बेक्षणमा अहिलेसम्म गुल्मी क्षेत्र नम्बर २ का उम्मेदवार तथा पुर्व पर्यटन मन्त्री प्रदिप ज्ञवाली र क्षेत्र नम्बर ३ मा उम्मेदवार तथा पुर्व उर्जा मन्त्री गोकर्ण बिष्ट अगाडी देखिएका छन् ।
गुल्मी क्षेत्र नं २ का उम्मेदवार प्रदिप ज्ञावली यो समाचार पार्दा सम्म कुल ४५८ भोट मध्य २ सय १६ (४७ प्रतिशत) मतका साथ अग्रस्थानमा हुनुहुन्छ भने उँहाका प्रतिस्पर्धी नेपाली कांग्रेसका उम्मेदवार चन्द्र भन्दारी कुल १७९ मतका (३९ प्रतिशत) साथ दोस्रो स्थानमा हुनुहुन्छ । त्यसैगरी एकिकृत नेकपा माओबादीका उम्मेदवार अशोक थापाले ५५ मत (१२ प्रतिशत)  प्राप्त गर्नुभएको छ ।
उता निर्वाचन क्षेत्र नं ३ मा पनि अनलाईन मत सर्बेक्षणमा एमालेका उम्मेदवार गोकर्ण बिष्ट अगाडि छन् । गुल्मी निर्वाचन क्षेत्र नं ३ का नेकपा एमालेका प्रत्यक्ष उम्मेदवार गोकर्ण विष्टले कुल १४८ मध्य ८१ मत (५४ प्रतिशत) का साथ अग्रस्थानमा हुनुहुन्छ भने उहाँका प्रतिस्पर्धी नेपाली काँग्रेसका त्रैलोक्य प्रताप सेनको ३५ मत (२३ प्रतिशत) का साथ २१ प्रतिशत र एकिकृत नेकपा माओबादीका बामदेब क्षेत्रीको २८ मत (१३ प्रतिशत) प्राप्त गरेका छन् । यी तीन उम्मेदवार बाहेक अन्य उम्मेदवारहरुको पक्षमा भने जम्मा ४ मत अर्थात २ प्रतिशत मात्र मत परेको छ ।
यता नेकपा एमालेकी लुम्बिनी अञ्चलकै एकमात्र प्रत्यक्ष तर्फकी महिला उम्मेद्वार मैना भण्डारीको निर्वाचन क्षेत्र नं १ मा भने एमाले दोस्रो स्थानमा रहेको छ । क्षेत्र नं १ मा नेपाली काँग्रेस पहिलो, एमाले दोश्रो र एकिकृत नेकपा माओबादी तेश्रो  स्थानमा छन् । मिनी पोलका अनुसार निर्वाचन क्षेत्र नं १ मा नेपाली काँग्रेस, एनेकपा माओबादी र नेकपा एमालेका उम्मेदवार बिच अत्यन्तै प्रतिस्पर्धा रहेको देखाउँछ । उनिहरुबिच १० भन्दा कम मतको फरक मात्र रहेको देखिन्छ । नेपाली काँग्रेसका उम्मेदवार कृष्ण बहादुर छन्तेल यो समाचार तयार पार्दा सम्म कुल १५९ मत मध्य ६२ (३८ प्रतिशत) का साथ अग्रस्थानमा हुनुहुन्छ भने उहाँका प्रतिस्पर्धी नेकपा एमालेकी मैना भण्डारी ४९ मत (३० प्रतिशत) का साथ दोस्रो स्थानमा र एकिकृत नेकपा माओबादीका शुदर्शन बराल ४२ मत (२६ प्रतिशत) का साथ तेस्रो स्थानमा हुनुहुन्छ । उहाँहरुका अलावा अन्य उम्मेदवारहरुमा ६ मत अर्थात ३ प्रतिशत भोट परेको छ ।
एउटा आईपी ठेगानाबाट एउटा डिभाईसबाट एकपटक मात्र भोट गर्न मिल्ने यो मिनी पोलमा निर्वाचनको दिन सम्म भोट गर्न मिल्ने गुल्मीन्युज डट कमका संचालक सन्जु काउछा मगरले बताए ।
यो मिनी पोलमा तपाईं पनि सामेल हुन चाहनुहुन्छ भने यहाँ क्लिक गर्नुहोला ।

गगनशिला खड्का
गुल्मी, कार्तिक ११ । नेकपा एमालेका निर्वाचन क्षेत्र न ३ का प्रत्यक्ष उम्मेद्वार गोकर्ण विष्टले नेपालको विग्रदो राजनितिक अवस्था सच्याउनको लागि भएपनि संविधान सभामा आफ्नो उपस्थिीति अनिवार्य जस्तै रहेको बताउनुभएको छ । उहाँले विगतमा राष्ट्रिय राजनितिमा आफुले खेलेको भुमिका र २०६४ को संविधान सभाको मस्यौदामा एमालले राख्ने अडानका विषयमा पनि भुमिका निर्वाह गरेको बताउनुभयो ।
विष्टले हारेको समयमा त त्यस्तो खालको भुमिका निर्वाह गर्ने अवसर मिलेको थियो भने अव आगामी संविधान सभामा जनताले विषेश गरी गुल्मी क्षेत्र नं ३ का मतदाताले आफुलाई विजयी गराई प्रत्यक्ष रुपमै संविधान निर्माण गर्ने जिम्मेवारी दिने बताउनुभयो । चुनावी प्रचार—प्रसारको क्रममा निर्वाचन क्षेत्रमा रहनुभएका विष्टले उर्जामन्त्री रहदाँखेरी नेपालमा प्रमुख समस्याको रुपमा रहेको लोडसेडिङ्गलाई कम गर्ने, नेपाल विधुत प्राधिकरणमा उठ्न वाँकी रहेको धेरै बक्यौता रकम उठाउन आँफैले सिंहदरवारमा रहेका केही मन्त्रालयको लाईन काट्ने, उर्जामन्त्रीको पद छोडिसकेपछि मन्त्रालयवाट हिडेरै घरसम्म जाने जस्ता कामले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमै प्रशंसा भएको थियो ।

गगनशिला खड्का
गुल्मी । गफिएरै आफ्ना दिन गुजार्ने सदरमुकाम तम्घास १ कि मिना पन्थी आजकल दैनिक फाईवरका झोला बनाउने काममै व्यस्त हुने गर्छिन । पहिले यत्तिकै केही नगरी बस्ने एक छोराकी आमा २६ बर्षिय पन्थीले अहिले फाईवर झोला बनाउने काममा लागेपछि आँफुमा मानशिक तनाब कम हुनुका साथै घरखर्च चलाउन पुग्ने रकम पनि आम्दानी हुने गरेको बताईन् । उनले “यो झोला बनाउने काम भन्दा पहिले म त्यत्तिकै दिनभर गफ गरेरै बस्थे,खाली बस्दा दिमागले समेत चाहिने नचाहिने कुरा सोच्थ्यो’ भनिन् ।”
पन्थीले भनिन् “अहिले तालिम सिकेर झोला बनाउन थालेपछि आफुलाई घरखर्च पनि चलेको छ दिन पनि कटाउन सजिलो भएको छ ।” घरेलु तथा साना उद्योग विकास समिति कार्यालय र गुल्मी उद्योग वाणिज्य संघले गुल्मी जिल्लालाई पलाष्टिक मुक्त जिल्ला बनाउने अभियान थालेपछि पन्थी मात्रै होइन उनिजस्ता धेरै महिलाहरु स्वउद्यमी बन्ने अभियानमा जुटेका छन ।
घरेलु तथा साना उद्योग विकास समितिले सदरमुकाम तम्घासमा रहेको कल्याणकारी आमा समुहलाई फाईबरका झोला उत्पादन गर्ने एक महिने तालिम दिएपछि तम्घास १ कै २५ बर्षिय कल्पना पन्थी पनि यसरी नै व्यवसायिक झोला उत्पादनमा कम्मर कसेर लागेकी छिन ।
पन्थीले विहान १० देखी साँझ ४ बजेसम्म आमा समुहकै कार्यालयमा फाईवरका झोला बनाउने गर्छिन भने अन्य समयको पनि भरपुर प्रयोग गरी झोला बनाउने गर्छिन । उनले घरमा आईसकेपछि समेत रातीमा पनि झोला बनाउने गरेको बताईन् । चार महिना अघि मात्रै तालिम लिएर व्यवसायिक झोला उत्पादन गर्न शुरु गरेकी पन्थीले यस अवधिमा ८  सय झोला उत्पादन गरीसकेको बताईन् । उनले भनिन्“लगभग हाम्रो तालिम जेठको त्यस्तै २६÷२७ तिर सकिएको हो त्यसपछि मैले असार ४÷५ गतेबाट मात्र झोला बनाउन थालेकी हुँ अहिले सम्म लगभग ८ सय भन्दा बढी बनाए जस्तो लाग्छ ।”
यस्तै तम्घासकै भगवती पन्थीलाई पनि अहिले शिक्षण पेशा भन्दा स्वउद्यम नै जाति लागेको छ । स्थानिय विधालय र वोर्डिङ्गमा शिक्षण पेशामा आवद्ध पन्थी शिक्षण छाडेर फाईवरका झोला उत्पादनमै भ्याई नभ्याईमा छिन । पन्थीले अन्य जागीरको रुपमा गर्ने पेशाले भन्दा स्वउद्यम नै महिलाहरुका लागि बढी प्रभाबकारी हुने बतनाईन् । १ सय ६० सदस्यीय रहेको कल्याणकारी आमा समुहका ११ जना महिलाहरुले फाईवर झोला उत्पादन गर्ने तालिम लिएर व्यवसायिक रुपमा झोला उत्पादन गरेका  छन ।
अहिले गुल्मी जिल्लामा व्यवसायिक सिप सिकेर आत्मनिर्भर बन्न खोज्ने महिलाहरुको संख्यामा कुनै कमी नभएको घरेलु तथा साना उद्योग विकास समितिका अध्यक्ष कृष्ण प्रसाद पोख्रलले बताए । उनले भने ः“यहाँ म आए देखी नै महिलाहरु कुनै न कुनै काम माग्न आईरहनुभएको छ,पहिले उहाँहरुले सिकेको सिप व्यवसायिक हिसाबले त्यती महत्वपुर्ण नभएपछि म संग नयाँ—नयाँ काम मागीरहनुभएको छ ।” पोख्रलले “सिप सिक्छौँ,आत्मनिर्भर बन्छौँ भनेर आउने महिलाहरु धेरै हुनुहुन्छ,मैले पनि कुनै न कुनै तालिम दिईरहेको छु ।”
यता दिनभर पसल चलाएर बसे पनि मासिक १२÷१५ हजार आम्दानी गरीरहेकी तम्घास ३ मिलनचोककी अनिता कुवँर फाईवरकै झोला बनाउन कार्यालय गएकी हुन्छिन् । उनले सधै गरीरहेको काम भन्दा फरक सिप सिकेर प्रशस्त कमाई गर्न सकिने बताईन् । कुँवरले फाईवर झोला विक्री गरेर आउने आम्दानीको लोभ भन्दा पनि गुल्मीलाई पलाष्टिक मुक्त बनाउने अभियान मन परेका कारण सहभागी बनेको बताउछिन् । उनले भनिन् ः“ एउटा त यो अरु सबैले गर्ने भन्दा फरक सिप भयो,अर्को कुरा मलाई हाम्रो जिल्ला पलाष्टिक मुक्त बनाउने भनेपछि म पनि यो अभियानमा आँफै सहभागी बन्नुपर्छ भन्ने लागेर नै हो ।”
झोला उत्पादनको जिम्मा पाएको कल्याणकारी आमा समुहले अहिले सम्म करीब ५  हजार भन्दा बढी झोला विक्री गरीसकेको छ भने अझै दुई हजार झोला विक्रीका लागि रहेको कल्यणकारी आमा समुहका अध्यक्ष कृष्णमायाँ पाण्डेले बताईन् । उनले प्रति झोलाको मुल्य २० रुपैया पर्ने र महिलाहरुले यस्तो खालको झोला व्यागकै रुपमा प्रयोग गर्न सक्ने समेत बताईन् ।
फाईबर झोला उत्पादन र प्रयोगको अभियानमा सहभागी अनिशा केसीले झोलाको माग बाहिरी जिल्लाबाट समेत आउन थालेको बताईन् । उनले पाल्पा,अर्घाखाँची,रुपन्देही लगायतका जिल्लाहरुबाट समेत गुल्मीमा उत्पादित झोलाको माग बढेको बताईन् । उनले भनिन् “हामीले यहाँ बनाएका झोला अहिले अरु जिल्लाबाट पनि माग आएको छ,जस्तै पाल्ला,अर्घाखाँची र रुपन्देहीबाट समेत यसको माग बढेको छ ।”
महिला उद्यमी संघ गुल्मीका अध्यक्ष शिला श्रेष्ठका अनुसार जिल्लामा कुनै पनि उद्योग नहुदाँ गर्न चाहेका महिलाहरु पनि त्यत्तीकै खाली बस्नु परेको बताईन् । उनले महिला उद्यमी संघले जिल्लामा भित्रायाउने साना खालका कार्यक्रमले पनि महिलाहरुलाई आत्मनिर्भर बनाउन सकिने भएकाले यस्ता खालका तालिममा सहभागी गराएको बताईन् । उनले महिला उद्यमी संघले जिल्लामा भित्रायाउने साना खालका कार्यक्रमले पनि महिलाहरुलाई आत्मनिर्भर बनाउन सकिने भएकाले यस्ता खालका तालिममा सहभागी गराएको बताईन् । श्रेष्ठले भनिन् ः“यहाँ त्यस्ता ठुला खालका उद्योग,कलकारखाना छैनन्,त्यो नहुदाँ काम गर्न खोज्ने महिलाहरु पनि दिनभर गफ गरेरै बस्नु पर्ने भयो,हामीले गर्ने सानो खालको कार्यक्रमले पनि उनिहरुलाई आत्मनिर्भर बनाउन सक्छ कि भनेर तालिम माग गर्दे दिइरहेका छौँ ।”
सञ्चारिका फिचरसेवा पश्चिमाञ्चल 
(खड्का नयापत्रिकामा आवद्ध छिन् । )

गगनशिला खड्का
गुल्मी, २१ असोज । छापहिले गाविसबाट विनियोजित एक लाख ६७ हजारबाट त्यहाँका ४० युवाले दैनिक ज्यालादारीमै सात किलोमिटर सडक खने । उनीहरूले ९० दिन लगाएर खनेका हुन् । यति लामो समय लगाएर आफैँले मोटरबाटो खन्नुको एउटै मात्रै उदेश्य भूक्षयबाट बचाउनु हो ।

डोजर प्रयोग गरी निर्माण गरिएका मोटरबाटोमा यातायातका साधन सीमित समयका लागि मात्रै चल्ने र भूक्षय धेरै हुन थालेपछि छापहिलेका युवा आफैँ सडक खन्न र मर्मत गर्न कस्सिएका हुन् । उनीहरूले घिउखोलाबाट टुनीखोला, माचकोटेका पोखरा, देवीथान र जमलपोखरा हँुदै पैयाँखर्कसम्म मोटरबाटो खनेका छन् । विगतका वर्षमा भूक्षय र भूकम्पीय दृष्टिकोणले कम जोखिममा रहेको छापहिले गाविस अहिले उच्च जोखिममा रहनुको मुख्य कारण नै डोजर भएको युवाहरूको भनाइ छ ।

राजनीतिक दलका प्रतिनिधिको सहमतिमा मनपरी तरिकाले डोजर प्रयोग गर्दा प्राकृतिक स्रोतमा खलबल पुगेको छापहिले मोटरबाटो मर्मत उपभोक्ता समितिका अध्यक्ष देवीराम गिरीले बताए । छापहिले–३ का गिरीले भने, ‘हामी युवालाई विकासका कुनै काममा सहभागी गराइँदैन, राजनीतिक दलका एक/दुईजना व्यक्ति मिलेर डोजर लगाउने निर्णय गर्छन् र मनपरी हिसाबमा काम हुन्छ ।’
प्रहरीका अनुसार गुल्मीमा गत दुई महिनामा मात्रै २४ परिवार पहिरोका कारण विस्थापित भएका छन् । जथाभावी सडक खन्दा जोखिममा परेका घर पहिरोले बगाएको नेपाल रेडक्रस सोसाइटी जिल्ला शाखा गुल्मीका कार्यक्रम अधिकृत कृष्ण खनालले बताए ।

नयाँ निर्माण गरी ट्रयाक खोलिएका मोटरबाटो डोजर प्रयोग गरी निर्माण गरिएका कारण छापहिले अहिले भूक्षय र भूकम्पीय दृष्टिकोणका हिसाबले उच्च जोखिममा रहेको गाविस हो । डोजर प्रयोगले खानेपानीको अभाव पनि सुरु भएको छ । केही वर्ष पहिलेसम्म छापहिले गाविसमा रहेका खानेपानीका मुहान अहिले सुख्खा भएका छन् । छापहिलेबाटै खानेपानी लगेर पिउँदै आइरहेका अर्जे, अम्मरपुर, इस्मारजस्थल, दोहली, दर्लामचौर, हस्तीचौर र घमिरलगायतका आधा दर्जन गाविसमा पनि खानेपानीको समस्या बढ्दै गएको छ ।

गत वर्ष दसैँका अवसरमा मर्मत गरिने शाखा बाटामा जिविसले मर्मतका लागि डोजर पठाएको प्रति अमरअर्वाथोकका स्थानीयले सार्वजनिक सुनुवाइ कार्यक्रममा चर्को आलोचना गरेका थिए । मोटरबाटो मर्मतका लागि भन्दै जिविसले स्थानीयलाई जानकारी नदिई रातरात डोजर पठाएका कारण त्यस दिन काम गर्न नदिई फिर्ता पठाएको अमरअर्वाथोक गाविसका रामकृष्ण कँडेलले बताए । -नयाँ पत्रिकाबाट 

गगनशिला खड्का
गुल्मी, ७ साउन । लगातार परेको अविरल बर्षाका कारण खोलामा जमेको पानिमा पौडीखेल्ने क्रममा गुल्मीमा एक बालकको डुबेर मृत्यु भएको छ । गुल्मीको दोहली गाविस निवासी कृष्ण परियार र इश्वरा परियारको छोरा ११ बर्षिय शन्देश परियारको मृत्यु भएको हो । परियारको तम्घास ८ कै बाउले खोलामा डुबेर मृत्यु भएको प्रहरीले जनाएको छ । रेसुङ्गा माध्यमिक विधालयमा कक्षा ४ मा अध्यनरत छात्र परियार परिक्षा दिएर साथीसंग पौडी खेल्न गएका थिए । मृतक परियारका बुवाआमा तम्घासमै टेलरिङ्ग र कपडा पसल सञ्चालन गरी बसेका थिए ।

-गगनशिला खड्का
जबर्जस्ती करणीपछि जन्मिएको बच्चाको लालनपालन र न्यायका लागि गुल्मीको धुर्कोटवस्तुकी चन्द्रिका नेपालीले अदालतको ढोका ढकढक्याउन थालेको चार वर्ष बित्यो। तर, उनले न्याय पाउनु त कता हो कता उल्टै माइतीबाट समेत तिरस्कृत हुनुप¥यो।
गुल्मीकै धुर्कोटवस्तुकी १६ वर्षीया नेपाली ०६६ मा गाउँकै रामचन्द्र पाण्डेयको जबर्जस्ती करणीबाट १३ वर्षकै उमेरमा छोरीकी आमा बन्न बाध्य भएकी थिइन्। उनले आफूलाई पाण्डेयले फकाएर स्याउला सोर्न जाऊँ भनी जङ्गलमा लगेको र त्यहाँ गइसकेपछि जबर्जस्ती करणी गरेकाले न्याय पाऊँ भनी जिल्ला प्रहरी कार्यालय र जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा ठाडो उजुरी दिइन् । उनले उजुरी दिन नपाउँदै पीडक पाण्डेय फरार भइसकेका थिए ।
नेपालीको उजुरी प्रहरी र प्रशासन कार्यालयले सम्बोधन गर्ने क्रममा पाण्डेयका बुबालाई बोलायो। तर, उनी छोरो झिकाउने सर्तमा छुटे। त्यसपछि पाण्डेय परिवार गुल्मीको घरबारी बिक्री गरेर बसाइँ स¥यो। पीडित नेपालीले पाण्डेयको विरुद्धमा अंशवण्डा दिलाइपाऊँ भनी दिएको निवेदनका आधारमा जिल्ला अदालत गुल्मीले पीडक रामचन्द्र पाण्डेयले नेपालीलाई मासिक दुई हजार रुपैयाँ नगद र अंश दिनुपर्ने फैसला पनि गरिदियो। तर, अहिले पीडक परिवार पुनरावेदन अदालत बुटवलमा पुगेको छ ।
जिल्ला अदालतको फैसलापछि कानुनी रूपमा न्याय पाएँ भनेर हर्षित बनेकी नेपाली पीडक पक्ष पुनरावेदन गएपछि खिन्न भएकी छिन्। पीडक पक्षको विरुद्धमा मुद्दा लड्न उनीसँग आर्थिक अभाव छ । आफूसँग आर्थिक अभाव भएकै कारण नेपाली पुनरावेदनले पटक–पटक बोलाउँदा पनि अदालत जान सकेकी छैनन्। ‘गाउँमा एक–दुई छाक मागेको भरमा छोरी पालेकी छु, बुटवलसम्म पुगेर अदालतमा मुद्दा लड्नु त मेरा लागि सपनाजस्तै हो कसरी जाऊँ ?’ उनी दुःख पोख्छिन्।
गैरदलित पुरुषको जबर्जस्तीका कारण हिंसामा पर्ने नेपाली मात्रै होइनन् पुर्कोटदहकी सानु विश्वकर्मा (नाम परिवर्तन) पनि न्यायको खोजीमा प्रहरी कार्यालय धाइरहेकी छिन्। पाँच सन्तानकी आमा विश्वकर्मालाई पुर्कोटदह– ६ निवासी ३२ वर्षीय मनोज थापाले जबर्जस्ती शारीरिक सम्पर्क गर्दै आइरहेका थिए । थापाले आफूसँग बिहे गर्ने प्रलोभन देखाई विगत पाँच महिनादेखि शारीरिक सम्पर्क गर्दै आएको विश्वकर्माले बताइन् । विश्वकर्मा र थापाको सम्बन्धबारे गाउँमा हल्ला भएपछि दुईबीच विवाह भयो। तर, समाजका केही व्यक्तिका कारण आफू थापाको घरमा बस्न नसकेको विश्वकर्माको गुनासो छ । थापा अहिले परिवारको सहयोगमा फरार छन् भने विश्वकर्मा अलपत्र अवस्थामा छिन्।
नेपाली र विश्वकर्माजस्तै गुल्मीमा गैरदलित व्यक्तिसँगको सम्बन्धले हिंसामा पर्ने दलित महिलाको सङ्ख्या बढ्दो छ । दलित महिलामा रहेको जनचेतनाको कमी र आर्थिक अभावका कारण अधिकांश महिला गैरदलितको यौनशोषणमा पर्ने गरेका छन्। गुल्मीका अधिकारकर्मी महिलाले दलित महिला गैरदलितबाट बढी हिंसामा पर्नुको कारण दलित महिलामा जनचेतनाको अभाव भएको बताउँछन्। ‘दलितबस्तीका महिला शिक्षित नहुनु र आर्थिक रूपमा सम्पन्न हुन नसक्दा गैरदलित पुरुषको यौनहिंसामा पर्ने गरेको पाइन्छ,’ महिला मानवअधिकार रक्षक सञ्जाल गुल्मीकी अध्यक्ष सीता भुसाल भन्छिन्, ‘उनीहरूसँग न्यायालयसम्म पुग्ने रकम नहुँदा गैरदलित पुरुषले दलित महिलालाई यौन सन्तुष्टिका लागि प्रयोग गर्छन्।’
दलित समुदायका युवती यौनशोषणको चपेटामा पर्ने गरेको दलित महिला सङ्घ गुल्मीका अध्यक्ष कमला बराल पनि बताउँछिन्। गुल्मीमा महिला हिंसाका घटनाको अध्ययन गर्दा तुलनात्मक रूपमा दलित महिलामाथि नै बढी यौनहिंसा हुने गरेको बराल बताउँछिन्।
तम्घासकै लीला परियारले दलित महिलाका लागि प्रभावकारी कार्यक्रम ल्याउन नसक्दा उनीहरू हिंसाको सिकार हुने गरेका बताइन्। ‘एक त राज्यले नै गैरदलित महिलाको तुलनामा हामीहरूका लागि राम्रा कार्यक्रम ल्याउन सकेको छैन, अर्को कुरा दलित पुरुषले अत्यधिक मात्रामा मदिरा सेवन गर्ने गरेका कारण पनि यहाँका महिला बढी हिंसाको सिकार बनेका हुन्छन्,’ उनको विश्लेषण छ । एकल महिला सङ्घकी धना भण्डारी त एकल दलित महिला सबैभन्दा बढी हिंसामा परेका बताउँछिन्। गुल्मीमा पछिल्लोपटक महिला हिंसाका घटनाको उजुरी बढेको तथ्याङ्कले देखाएको छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा आर्थिक वर्ष ०६७÷६८ मा ४२ महिला हिंसासम्बन्धी उजुरी प्रहरीमा परेका थिए । गत वर्ष यो सङ्ख्या बढेर एक सय २७ पुगेको छ । जसमध्ये ३६ वटा उजुरी दलित महिला हिंसासँग सम्बन्धित छन्। ‘जिल्लामा महिला हिंसाको अवस्था विकराल छ । अझ दलित महिलाको अवस्था त झनै नाजुक छ,’ जिल्ला प्रहरी कार्यालय गुल्मीकी महिला सेलमा कार्यरत तारा घर्तीमगरले बताइन्।
जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा पुग्ने दलित महिलामाथि हुने गरेका हिंसाका उजुरीको तुलनामा अदालतसम्म पुग्ने सङ्ख्या भने निकै कम रहेको जिल्ला अदालत गुल्मीले जनाएको छ । आर्थिक वर्ष ०६९÷७० मा गैरदलित पुरुषको जबर्जस्तीका कारण बिहे गरेर अंश दाबीसम्बन्धी एउटा मात्र उजुरी जिल्ला अदालत गुल्मीमा दर्ता भएको छ । तर, जिल्ला प्रहरी र प्रशासन कार्यालयमा दर्ता भएका गैरदलित पुरुषको जबर्जस्तीका कारण पीडित भएका दलित महिलाको सङ्ख्या भने प्रसस्त भेटिन्छ ।
न्यायका लागि सदरमुकाम तम्घास पुग्ने पीडित आर्थिक अभावका कारण कतिपय प्रहरीमै मिलापत्र गर्न बाध्य छन् भने कतिपय मौन बस्ने गरेकाले यस्तो अवस्था आएको हो। ‘दलित महिला आर्थिक र शैक्षिक रूपमा सबल हुन नसकेकै कारण न्यायका लागि अदालत पुग्न सक्दैनन्,’ उज्ज्वलशील युवा महिला सञ्जाल लुम्बिनी अञ्चल सहसंयोजक गंगा खड्का भन्छिन्, ‘एक-दुईजना दलित महिला ऋण खोजेर कानुनी उपचारका लागि प्रशासनसम्म पुगे पनि अदालती प्रक्रिया झन्झटिलो र ढिला हुने गरेका कारण बीचमै छाड्न बाध्य हुन्छन्।’ कानुनी प्रक्रिया र रकम अभावका कारण गैरदलितको जबर्जस्तीले बच्चा जन्माएका धेरै कुमारी आमा न्यायालयसम्म आउन नसकिरहेको दलित पत्रकार सङ्घ गुल्मीका अध्यक्ष प्रेम सुनारको बुझाइ छ । उनी भन्छन्, ‘छिटो र सरल न्याय मात्र होइन, दोषीलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउन नसकेसम्म दलित महिलाको शोषण कम हुन सक्दैन ।’

(गगनशिला खड्काको यो फिचर संचारिका फिचर सेवाको अप्रिल अङ्कमा प्रकाशित भएको थियो ।) 

एक व्यक्ति, दुई नाम, तीन नागरिकता
गगनशिला खड्का
गुल्मी, २ साउन । एक महिलाले नाम परिवर्तन गरेर तीनवटासम्म नागरिकता लिएको खुलेको छ । विवाह भइसकेकी ती महिलाले नाम र थर परिवर्तन गरी अविवाहिता भएको नागरिकता निकालेर पुन: विवाह गरेकी छिन् । उनले विवाह गर्दै अंश माग्ने गरेकी छिन् ।

दिगाम–७ की छोरी तारा भनिने हरिकला झाँक्रीले दुईवटा नाममा नागरिकता निकालेकी हुन् । उनले २ जेठ ०६४ मा पल्लीकोट–१ का लिलबहादुर झाँक्रीको श्रीमतीका रूपमा ४११०१७/६५७११ नम्बरको नागरिकता बनाएकी थिइन् । उनले त्यसपछि ७ कात्तिक ०६५ मा अविवाहिताका रूपमा ४११०२०/७४२६० गीतादेवी सूर्यवंशीको नामबाट नागरिकता बनाएकी छन् । गीतादेवीकै नामबाट उनले १३ चैत ०६६ मा म्याग्दी–८ पुलाचौरका गोविन्द बानियाँ पति भएको तेस्रो नागरिकता म्याग्दी जिल्ला प्रशासनबाट निकालेकी छन् ।

उनका तीनवटा नागरिकतामा जन्ममिति पनि फरक–फरक रहेको छ । हरिकला नामको पहिलो नागरिकतामा जन्ममिति २७ चैत ०४० उल्लेख छ । गीतादेवी नामको दोस्रो र तेस्रो नागरिकतामा २७ चैत ०३८ उल्लेख छ । डेढ वर्षको अवधिमा गुल्मी जिल्ला प्रशासनबाट लिएका दुईवटै नागरिकतामा सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी पुरन गिरीको हस्ताक्षर छ ।
गिरीले पहिलो नागरिकतामा कायममुकायम प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रूपमा र दोस्रो नागरिकतामा सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रूपमा हस्ताक्षर गरी जारी गरेका छन् । नक्कली कागजात जम्मा पार्ने बानी परेकी उनले आफ्ना विभिन्न प्रमाणपत्रमा पनि फरक–फरक नाम राखेकी छन् ।

झाँक्रीले दोस्रो नागरिकताको आधारमा नागरिकता जारी भएको २२ दिनपछि २१ कात्तिक ०६५ मा नेपाली राहदानीको प्रमाणपत्रसमेत बनाएकी छन् । पहिलो श्रीमान्को मृत्युपछि सम्पत्ति आफ्नो नाममा बनाएर म्याग्दीका गोविन्द बानियाँसँग विवाह गरेकी उनले दोस्रो पतिको पनि काठमाडौंमा रहेको घरजग्गा आफ्नो नाममा नामसारी गराइदिन भनेपछि विवाद हुँदा उनको तीनवटा नागरिकता रहेको खुलेको हो ।

विवादपछि म्याग्दी जिल्ला अदालतमा परेको मुद्दामा किर्ते कागजात बनाएको अभियोगमा आफैँ कारबाहीमा परेपछि उनले मुन्द्रेहरूलाई ल्याएर धम्क्याउन थालेको बानियाँले बताए । ‘म्याग्दी जिल्ला अदालतको मुद्दामा हाम्रो विवाह बदर हुने र उसलाई नक्कली कागजातको सजाय भएपछि मुन्द्रे र गुन्डा बोलाएर धम्क्याउन थाली,’ उनले भने, ‘कानुन नै हातमा लिएपछि त के लाग्यो र हैरान भइयो ।’

ती महिलाको गुल्मीको पल्लीकोटस्थित पहिलो श्रीमान्बाट दुई छोरा छन् । ०६५ मा श्रीमान्को मृत्युपछि उनले तुरुन्तै ४ कात्तिक ०६५ मा छोराहरूको संरक्षकका रूपमा अंश पाउनुपर्ने भन्दै जिल्ला अदालत गुल्मीमा मुद्दा दायर गरेकी थिइन् । त्यसको केही दिनपछि नै अविवाहिताका रूपमा नाम र जन्ममितिसमेत परिवर्तन गरी माइतीबाट नागरिकता लिएकी थिइन् ।

म्याग्दी जिल्ला अदालतका तत्कालीन न्यायाधीश विनोदप्रसाद शर्माको इजलासले १२ मंसिर ०६९ मा जालसाज गरेको ठहरमा झाँक्रीलाई मुलुकी ऐन किर्ते कागजको महल १० बमोजिम दुई सय रुपैयाँ जरिवाना गरी विवाहसमेत बदर गर्ने फैसला गरेको थिए । त्यसपछि आफूले अदालतमा न्याय नपाउने देखेर हरिकलाले नेता र गुन्डा गुहारेर आफूलाई दु:ख दिने गरेको बानियाँले बताए ।

गगनशिला खड्का
गुल्मी ।  पत्रकारीताको माध्यमबाट विकासको क्षेत्रमा कलम चलाउँदै आएका गुल्मीका क्रियाशिल पत्रकारहरुको क्षमता अभिबृद्धीका लागि सञ्चारीका समुह गुल्मीले विकास पत्रकारीता तालिम सञ्चालन गरेको छ । गुल्मी जिल्लामा विकासका क्षेत्रमा कलम चलाउने पत्रकारलाई थप सक्षम बनाउने उदेश्यका साथ तालिम आयोजना गरीएको हो ।

तालीम पछि पत्रकारहरु आफ्नो क्षेत्रमा भईरहेका गतिविधीलाई आ—आफ्ना सञ्चारमाध्यम मार्फत बाहिर ल्याउन सक्षम बन्ने संस्थाले अपेक्षा लिएको छ । तालिमको उद्घाटन गर्दै नेपाल पत्रकार महासंघ गुल्मीका अध्यक्ष घनश्याम गौतमले परम्परागत पत्रकारिताका कारण विकास पत्रकारीता बर्तमान समयमा आझेलमा परेको बताउनुभयो । उहाँले स्थानीय स्तरमा विकास पत्रकारिताको ठूलो मूल्य रहने भएकोले अवको पत्रकारिता विकास पत्रकारिता हुनुपर्ने बताउनुभयो । गौतमले जिल्लामा रहेर एउटा विटमा मात्रै समाचार सम्प्रेषण गर्नुभन्दा पनि धेरै विषयमा समाचार लेख्नुपर्ने हुदाँ पत्रकाहरु कुनै एउटा विषयमा दक्ष बन्न नसकेको बताउनुभयो । नेपाल प्रेस युनियनका केन्द्रिय सदस्य जनार्दन घिमिरेले राष्ट्रिय मिडियाहरुले विकासे समाचार भन्दा पनि राजनीतिक समाचारलाई प्राथमिकता दिएकोमा दुख ब्यक्त गर्नुभयो  । स्थानीय स्तरमा पनि त्यसैको सिको हुँदै जाँदा जरवजस्त राजनीतिक समाचारले ठूलो हिस्सा ओगट्ने गरेको उहाँको भनाई रहेको छ । घिमिरेले सञ्चारको क्षेत्रमा महिला पत्रकारहरुको उपस्थिती न्युन रहेको बताउँदै गुल्मी जिल्लामा सञ्चारिका समुहको उपस्थितीले महिला पत्रकारहरुको गुणात्मक र  सँख्यात्मक बृद्धीका लागि सहयोग पुग्ने विश्वास व्यक्त गर्नुभयो । यस्तै  क्रान्तिकारी पत्रकार संघ गुल्मीका अध्यक्ष भरत पाण्डेले विकास निर्माणको क्रममा हुने थुप्रै अनियमितता तथा भ्रष्ट्रचारमा पत्रकारको आँखा नपुगेको औँल्याए । उहाँले स्थानीय नागरिकको जीविकासंग विकाश जोडीएकोले उदाहरणीय विकाशे कामको अनुकरण गर्न र नकारात्मक पक्ष तथा अनियमितता रोक्न विकाश पत्रकारीता गर्नुपर्ने बताउनुभयो।

स्थानीय स्तरमा विकासले पारेका सकारात्मक तथा नकरात्मक प्रभावहरुको विषयमा पत्रकारहरुलाई कलम चलाउनको लागी दिशा निर्देश गर्ने अभिप्रायका साथ उक्त तालीमको आयोजना गरिएको संचारिका समूहका अध्यक्ष गगनशिला खड्काले बताउनुभयो । उहाँले महिला पत्रकारहरु संग पेशागत चुनौती रहेको बताउँदै चुनौतीको सामाना गर्न पनि महिला पत्रकारहरु संगठित हुनुपर्ने आबश्यक्ता रहेको बताउनुभयो उद्घाटन शत्रको कार्यक्रम संचरिका समूहकी गुल्मी संयोजक गगनशिला खड्को अध्यक्षता तथा सदस्य सीता भण्डारीको संचालनमा सम्पन्न भएको थियो । जिल्ला विकाश समितिको सहयोगमा सञ्चालित तीनदिने तालिममा १५ जना क्रियाशिल पत्रकारहरुको सहभागीता रहेको छ ।

गगनशिला खड्का
गुल्मी, १२ असार ।  स्थानीय स्तरमा सञ्चालन गरिएका विकास निर्माणका आयोजनाहरु पारदर्शी नहुने गरेको स्थानीयले बताएका छन । उनिहरुले स्थानीय स्तरमा सञ्चालन भईरहेका आयोजनाहरुमा जनताको प्रत्यक्ष सहभागीता नहुने यहाँका वासिन्दाले बताएका हुन । स्थानीय शासन तथा उत्तरदायी संयन्त्रको सहयोगमा एकिकृत विकास समाज गुल्मीले जिल्लाका ५ गाविसमा सञ्चालन गरेको सार्वजनिक बहस कार्यक्रममा सहभागी स्थानीयले यस्तो बताएका हुन ।

सार्वजनिक सुनुवाईमा गुनासो राख्दै सर्वसाधारण । तस्बिर: गगनशिला खड्का

गाविसमा जाने रकम लक्षित बर्ग सम्म पुगको  छ की छैन,ठिक ठाउँमा सही तरीकाले परिचालन भएको छ कि छैन भन्ने जानकारी गराउनका लागि यस्ता कार्यक्रमको आवश्यकक्ता पर्नै स्थानीयको माग छ । सार्वजनिक बहसका क्रममा अधिकांश गाविसमा विकासका लागि विनियोजन गरिएको रकम मोटरबाटोमा खर्चिने गरिएको रहस्य खुलेको छ ।  लक्षित वर्गलाई प्रदान गरिएको बजेट सम्म उक्त समुहलाई नदिई मोटरवाटोमा खर्च गरिएको रहस्य खुलेको हो ।
जिल्लाका नेटा, अमरअर्बाथोक, दरबारदेबीस्थान, पराल्मी र तुराङ्ग गाविसमा सञ्चालन गरिएको सार्वजनिक बहसमा स्थानियले गाउँ परिषदमा समेत लक्षित समुदायको सहभागिता नगराई मनोमानी रुपमा बजेट बिनियोज गर्ने गरेको गुनासो पोखेका थिए । सार्वजनिक बहसमा मात्र महिलाका लागि बजेट विनियोजन गरिएको त्यो पनि मोटरबाटोमा भन्ने सुन्दा आँफैलाई अचम्म लागेको तुराङ्ग गाविसकी तारा बस्नेतले बताईन् । उनले भनिन्“महिलाका लागि छुट्टिएको रकम किन महिलालाई नै खवर नगरी बाटोमा खर्च गरियो ? यो प्रश्न म गाविस सचिबलाई सोध्न चाहन्छु । ”उनले महिलालाई गाउँ परिषदमै सहभागी गराईने नगरिएको गुनासो गरिन ।
यस्तै तुराङ्गकै सिता रजालीले महिलाको रकम मोटरबाटोमा खर्च गरियो भने पनि आफ्नो टोलमा सामान्य मान्छे हिड्ने गोरेटो बाटो समेत नभएको बताईन् । उनले लक्षित समुदायको रकम उक्त समुदायलाई खवर नै नगरी दुई चार जनाको मिलेमतोमा विनियोज गर्ने गरिएको बताईन् । बहसका क्रममा जिल्लाका अधिकांश गाविसले गाविस स्तरीय अनुमगन समिति समेत गठन नगरेको रहस्य सार्वजनिक भएको छ । अमरअर्वाथोक गाविसमा अहिले सम्म योजना निर्माण अनुमगन समिति र गाविस स्तरीय अनुगमन समिति गठन नगरिएको गाविस सचिब कृष्ण प्रसाद अर्यालले स्वीकार गरे ।
सार्वजनिक बहसका क्रममा अमरअर्वाथोक गाविसकी लक्ष्मी श्रष्ठले महिलाको बजेट कति आउँछ र त्यो बजेट कहाँ छ ? भनि गाविस सचिब अर्याललाई सोधेको प्रश्नमा उनले गाविसमा १० प्रतिशत महिलाका लागि आउने र अमरअर्वाथोक गाविसमा आएको रकम मोटरबाटोमा लगानी गरिएको गैर जिम्मेवारी पुर्ण जबाफ फर्काए ।
स्थानिय निकायमा जाने रकम महिलाको मात्रै दुरुपयोग हुने गरेको होइन अपाङ्ग,दलित,जनजाती,बालबालिका,सिमान्तकृत समुदाय लगाएत अधिकांश बजेट लक्षित समुदायमा खर्चिने गरेको पाईदैन । गाविस स्तरीय सार्वजनिक बहसको समयमा कतिपय लक्षित समुदायकोे रकम अहिले सम्म पनि गाविसकै खातामा रहेको अर्को रहस्य खुलेको छ । अमरअर्वाथोक गाविसमा लक्षित समुदायका लागि विनियोजन गरिएको रकम मध्ये ४० हजार रुपैयाँ अपाङ्ग व्यक्तीहरुको अहिले सम्म पनि गाविसकै खातामा रहेको अर्यालले जानकारी गराए ।
अपाङ्गगता भएका जग बहादुर विश्वकर्माले अपाङ्गगता भएका व्यक्तीहरुको बजेटका विषयमा आफुलाई जानकारी नभएको बताए । उनले भनेको “हाम्रो रकम गाविसमा कति आउँछ र त्यो कहाँ छ हामीलाई थाहा छैन,गाविस सचिबलाई सोध्दा तिमिहरुले प्रपोजल ल्याएर आउ अनि मात्र दिन्छु भन्नुहुन्छ के हो त्यो प्रपोजल हामीलाई केही थाहा नै र्छैन उनले भने ।”
सरकारले विकास निर्माण,सामाजिक सुरक्षा,महिला,आदीवासी,जनजातीलाई प्रदान गेरको रकम सदुपयोगको अवस्था बुझ्न सार्वजनिक बहस सञ्चालन गरिएको एकिकृत विकास समाज गुल्मीका उपाध्यक्ष हिरा एसीले बताए । उनले आफुहरुले सार्वजनिक बहस सञ्चालन गरेका पाँच गाविसमा अधिकांश लक्षित समुदायको रकम अन्य काममै खर्च गरिएको पाईएको बताए । संस्थाका अध्यक्ष गणेश श्रीपालीले गुल्मी जिल्लाका कुनै पनि गाविसले गाउँ परिषदमा स्थानियको सहभागीता नगराउने गरेको,गाविसमा विनियोजित योजना र रकम स्थानियको भेला,सञ्चार माध्यमबाट प्रशारण वा प्रकाशित गरी सार्वजनिक गर्ने नगरिएको पनि पाईएको बताए । उनले आगामी दिनमा यस्ता खालका सार्वजनिक बहस जुन जवाफदेही निकायको समेत सहभागिता हुने गरी गुल्मी जिल्लामा मात्र नभई देशैभर गर्न जरुरी देखिएको बताए । श्रीपालीले त्यसो नगर्ने हो भने स्थानिय निकायमा लगानी गर्नुको कुनै औचित्य नभएको भन्दै त्यस्तो रकम केवल पालुवामा पानी खन्याए जस्तै हुने बताए । 

गगनशिला खड्का
गुल्मी, ३० चैत । जिल्लामा क्रियाशील विभिन्न राजनीतिक दलका नेता र विद्युत् प्राधिकरणका हाकिमको मिलेमतोमा गुल्मीलाई लोडसेडिङमुक्त घोषणा गरिएको खुलासा भएको छ ।
विद्युत् प्राधिकरण वितरण तथा ग्राहक सेवा काठमाडांैका महाप्रबन्धक उपेन्द्रदेव भट्टले गुल्मी लोडसेडिङमुक्त भएको प्राधिकरणलाई जानकारी नभएको बताएपछि नेता र जिल्लास्थित प्राधिकरणका हाकिमबीच कागजमा मात्रै लोडसेडिङमुक्त जिल्ला घोषणा गरिएको देखिएको हो ।
सदरमुकाम तम्घासमा विद्युत् प्राधिकरणको उच्च नेतृत्व र स्थानीय राजनीतिक दलबीचको छलफलमा विद्युत् प्राधिकरण वितरण तथा ग्राहक सेवा काठमाडांैका महाप्रबन्धक उपेन्द्रदेव भट्टले गुल्मी लोडसेडिङमुक्त हुनै नसक्ने बताए । 'जिल्लामा विद्युत्् संकट रहेको बुझेका छौँ तर गल्याङमा निर्माणाधीन ९ मेगावाटको आयोजना निर्माण सम्पन्न नभएसम्म थप विद्युत्् दिन सकिँदैन', भट्टलेभने ।
गुल्मी कालीगण्डकी-ए प्रभावित जिल्ला भएकाले नियमित विद्युत् उपलब्ध हुनुपर्ने माग राख्दै स्थानीयले आन्दोलन चर्काएपछि विद्युत् प्राधिकरण बुटवल क्षेत्रीय कार्यालयका प्रमुखसहितको टोलीले दुईपटकसम्म लोडसेडिङमुक्त जिल्ला घोषणा गरेको थियो । पछिल्लोपटक गत फागुनमा लोडसेडिङमुक्त जिल्ला घोषणा माग गर्दै आन्दोलित स्थानीयको विरोधमा जिल्ला प्रशासन र विद्युत् कार्यालयमा ढुंगामुढा हुँदा प्रहरीले बल प्रयोग गरेको थियो ।
स्थानीय आन्दोलित भएपछि जिल्लामा क्रियाशील विभिन्न राजनीतिक दलका नेताले जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा विद्युत् प्राधिकरणका हाकिमसँगको छलफलमा लोडसेडिङमुक्त हुन नसक्ने भन्दै सहमति गरेको खुलासा भएको छ ।
'काली गण्डकीबाट गुल्मीमा सीधै विद्युत् नजोडिएकाले लोडसेडिङमुक्त जिल्ला हुन सक्दैन,' कांग्रेस गुल्मीका उपसभापति भुवनप्रसाद श्रेष्ठले भने, 'बुटवलमा १० घन्टा, पाल्पामा ६ घन्टा लोडसेडिङ हुँदै आएकाले गुल्मीमा २-४ घन्टा बत्ती जाँदैमा कुनै फरक पर्दैन ।'
विद्युत्् प्राधिकरणले जिल्लालाई लोडसेडिङमुक्त बनाउन नसक्ने हुँदा सोलार र इन्भटर राखेर उज्यालोमा बस्न गुल्मीका जनतालाई भट्टले सुझाब दिए । 'मुलुकमा १२-१२ घन्टा लोडसेडिङ गर्नुपर्ने अवस्था रहेकाले कुनै पनि क्षेत्र लोडसेडिङमुक्त हुन सक्दैन,' उनले भने ।
छलफलमा एमाले जिल्ला उपाध्यक्ष मधुकृष्ण पन्त तथा एकीकृत नेकपा माओवादी नेता बुद्धि जिसीले छोटो दूरीको प्रसारण लाइन खोजी गरी जिल्लाको विद्युत् समस्या समधानमा प्राधिकरणले जोड दिनुपर्ने बताए ।
प्राधिकरणका हाकिमले गुल्मीको धुर्कोट बस्तुमा स्थापना गरिएको सब-स्टेसनको आवासीय भवनमा भएको अनियमितताको बचाउ गरेका छन् । क्षेत्र नम्बर ३ का २८ गाविसका उपभोक्तालाई विद्युत् आपूर्ति गर्न तीन वर्षअघि सम्पन्न भइसक्नुपर्ने सब-स्टेसन हालसम्म निर्माण भएको छैन । आवासीय भवन निर्माणकै क्रममा भत्कने अवस्थामा पुगेको छ ।
कमसल निर्माण सामग्री प्रयोग भएकाले भवन निर्माण सम्पन्न नहुँदै जीर्ण भएको गुनासो आएपछि केही दिनअघि राष्ट्रिय सतर्कता केन्द्रका प्रमुख माधवप्रसाद रेग्मीले अनुगमन गर्दा ठेकेदारको लापरबाही र स्थानीय डनको समेत मिलेमतो रहेको विद्युत् प्राधिकरणमा जानकारी गराएका थिए ।  भवन अनुगमनका लागि प्राधिकरणका महाप्रबन्धक उपेन्द्रदेव भट्टलगायतको टोली जिल्ला आएको हो ।

नेपाली काँग्रेस महासमिति बैठक सोमबारदेखि नवलपरासीमा शुरु भएको छ । महासमिति बैठक पछि काँग्रेल नयाँ योजनाका साथ अगाडी बढ्ने छ । के योजना ल्याउँदै छ त काँग्रेसले महासमिति बैठकबाट ? काँग्रेस केन्द्रिय सदस्य नेपाली काँग्रेस, गुल्मीका सभापति चन्द्र केसीसंग गुल्मीन्युज सहयोगी गगनशिला खड्काले लिएको अन्तरवार्ताको सारसंक्षेप :

लुम्विनी अँचलमा महासमिति बैठक हुँदै छ, गुल्मीबाट कस्ता कस्ता व्यक्तिहरुको सहभागीता रहन्छ ? 
तीनवटा क्षेत्रबाट चार चार जना महासमिति सदस्यहरु छौँ । अनि तीन क्षेत्रबाट तीनजना महिला सहाभागी हुँदै छौँ ।

तपाईँहरु गुल्मीका महासमिति सदस्यहरुले मूख्य रुपमा कुन मुद्धा उठाउनुहुन्छ बैठमा ?
महासमिति बैठकमा त एउटा सिँगो जिल्लाको भन्दा पनि यो सम्पूर्ण राष्ट्रकै कुरा हो पार्टिको । पार्टिको नयाँ एजेण्डाहरुमा काँग्रेसको विधान संसोधनका प्रस्तावहरु, काग्रेसले अहिले गरेको जुन छ राजनीतिक निर्णयले गर्दा यो कर्मचारीहरुको सरकार छ । जस्तो तल्लो लेभलमा खर्दारले चलाउने गरेको छ गाउँमा, जिल्लामा एलडिओले चलाउने र माथी केन्द्रमा सचिवले चलाउने जुन संस्कार छ, यस्को बारेमा पनि महासमितिमा छलफल हुन्छ ऐले । त्यसकारणले राष्ट्रिय मुद्धाहरु, अन्तराष्ट्रिय मुद्धाहरु पनि छन् । जस्तै नदिनालाका कुराहरु, हाम्रा सिमाहरु मिचिएका छन्, सिमासम्बन्धि विबादका कुराहरु, राष्ट्रियताको सवालमा पनि केही कुराहरु उठ्छन् ऐले ।अहिलेको महासमिति बेग्लै टाईपको, भिन्नै प्रकारको र भिन्नै प्रकारका मुद्धाहरु भएकोले सदाको भन्दा ऐतिहासिक छ । यो महासमिति बैठक काँग्रेसको सबैभन्दा ठूलो हाउस हो । यसले दुई तिहईले नेता फाल्न सक्ने, नेतालाई राख्न सक्ने त्यो अधिकार पनि यो महासमितिले तोकेको हुन्छ र यो महासमिती ऐले झण्डै ८÷९ वर्षको अन्तरातमा हुँदै छ । गिरीजा प्रसाद कोईरालाले पनि गराउनुभएन ११ आँै महाधिवेशनको महासमिति पनि भएन । यो बाह्रौँ बर्षको महासमिति पनि अढाई वर्षको अन्तरालमा हुँदैछ । त्यसैले अहिले एउटा जिल्लाको भन्दा पनि समग्र राष्ट्रको बारेमा पार्टिले के गर्ने भन्ने विषयमा देशभरीका मेचिदेखि महाकालिसम्मका महासमितिका सदस्य साथीहरुको व्यापक ठूलो सहभागीतामा हुने कुरो हो । यसमा गुल्मीले सँधैभरी मुद्धाहरु उठाएको छ । अहिलेसम्मका महासमिती बैठकहरुमा जहिलेपनि म स्वयंले बोल्ने कुरामा पछाडी परेको छैन । जहिले पनि मैले उठाउने गरेको छु । अहिलेपनि यी कुराहरु उठाउँछु । हरेक जिल्लाका तीनजना सम्मलाई प्रतिनिधीत्व गराउने कुरा हुन्छ, उस्तैपरे सबैलाई संभव पनि हुँदैन । नेताहरुले को को लाई दिन्छन् बोल्न थाहा छैन तर धेरै मुद्धाहरु उठाउने छु ।

निर्वाचनको माहोलमा देश गैसकेको छ । आगामी निर्वाचनमा कााग्रेसलाई मजवुद बनाउन कसरी छलफल गर्नुहुन्छ ?
अव यो चुनाव हुन्छ कि हुँदैन काँग्रेको पार्टिभित्रको ठूलो पंक्ति विश्वस्त छैन चुनावको बारेमा । यो पक्ति चाहिँ विश्वस्त नहुँदा नहुँदै पनि एउटा प्रजातन्त्रवादी र एउटा प्रजातान्त्रीक शक्ति काँग्रेस भा’हुनाले सैद्धान्तिक हिसावमा, निष्ठाको हिसावमा र आस्थाको हिसावमा नेपालको लोकतन्त्र प्रति र प्रजातन्त्र प्रति काँग्रेसबाहेक अर्को विकल्प देखिँदैन । जस्तो एमालेहरु कम्यूनिष्टहरुको सोँचाईमा यस्तो डेमोक्रेटिक एक्सरसाईज हुन्छ भन्ने सिद्धान्ततः मिल्दैन । जस्तो व्याबहारमा एमाले अहिले आफूलाई लोकतन्त्रवादी भन्छ, चुनावको कुरा गर्छ । अव माओवादीहरु चुनावै चाहन्छन् भन्ने विषयमा मलाई विश्वास छैन । उनीहरुको केन्द्रिकृत र एकाधिकारी सरकार चलाउने रणनिति पनि हुनसक्छ । त्यसैले काँग्रेस चाहीँ देशप्रति वफादार ईमान्दार र सक्षम ढंगले र रणनितिक ढंगले कार्यकुशलताको हिसावमा अगाडी निश्चत रुपमा बढ्छ । यसमा कुनै शंकै छैन । तर पहिलो कुरो त पार्टिभित्रका अलिकता फोहर मैलाहरु जतिछन् त्यसलाई निकालेर सफा गरेर चुनावमा एकमत र गोलबद्ध भएर अगाडी बढ्नुपर्छ भन्नेमा निश्चित रुपमा काँग्रेस जान्छ । यसमा दुइृमत छैन । किनभने चुनाव नै काँग्रेसको एउटा चाहीँ मेन आधार हो ।

गएको निर्वाचनमा कँग्रेस मजवुद हुन नसक्दा अकल्पनिय क्षती व्यहोर्नुप¥यो, त्यसको समिक्षा गरेर आगामी चुनावका लागी नयाँ रणनिती बनाउनुहुन्छ होला नि ?
एकदम, एकदम । विगतमा तपाईँको हामीले ०४८ सालदेखि अहिलेसम्मका सम्पूर्ण चुनावहरु र अन्तरपार्टि सम्बन्ध र दुरीका सवालमा, पार्टि भित्रका सम्बन्ध र दूरीका कुराहरु, पार्टिभित्रको गुटबन्दीका कुराहरु, पार्टि भित्रको एकताका कुराहरु, पार्टि भित्रको मेनेजमेण्टका कुराहरु, तहगत जिम्मेवारी र अधिकारका कुराहरु, त्यसको समायोजन त्यसको व्याबस्थापन, अनि ति सबैलाई एउटा अनुशासनको कभर र मर्यादाभित्र राखेर अगाडी बढ्ने दिशामा अहिलेको महासमिती बैठक अग्रसर भएर अगाडी जान्छ ।

नेपाली काँग्रेस महासमिति बैठक सोमबारदेखि नवलपरासीमा शुरु भएको छ । महासमिति बैठक पछि काँग्रेल नयाँ योजनाका साथ अगाडी बढ्ने छ । के योजना ल्याउँदै छ त काँग्रेसले महासमिति बैठकबाट ? काँग्रेस केन्द्रिय सदस्य चन्द्र भण्डारीसंग गुल्मीन्युज सहयोगी गगनशिला खड्काले लिएको अन्तरवार्ता :

काँग्रेसले के के मुद्धा उठाउँदैछ यसपाली महासमिति बैठकमा ?
हामीले एउटा राष्ट्रियताको मुद्धा उठाउने छौँ । अहिले विभीन्न जातजाती, आदीवासीहरुले उठाएका मुद्धाहरुलाई हेर्नको निम्ति भिम बहादुर तामाङ्गको संयोजकत्वमा समिति गठन गरेका छौँ । यसले हजारौँ मान्छेहरुसंग छलफल गरेर रीपोर्ट तयार गरीएको छ । हामीले त्यो रीपोर्ट पेश गछौँ । अर्को एउटा राजनैतिक प्रस्ताव पेश गर्छौँ र अर्को हामीले राष्ट्रियतामाथी कहाँनेर अप्ठ्यारो परेको छ ? यो रीपोर्टहरु पेश गरेर हामीले निर्वाचनलाई कसरी निश्पक्ष गर्ने, विभीन्न जाती जनजाती संस्कृतिको अधिकारको रक्षा गर्दै संविधानको कसरी हामीहरु सुनिश्चितता गर्ने भन्ने विषयमा निर्णय लिने छौँ ।

महासमिति बैठक पछि काँग्रेसको भुमिका के रहन्छ ?
हामीले संविधान किन बनेन भन्ने विषयमा व्यापक समिक्षा गर्नेर्छौँ । हामीले २०६२÷६३ सालको आन्दोलनपछि पिछडीएको वर्ग, पिछडीएको समाज र विभन्न जात जाती र संस्कृति, भाषालाई विकाश गर्न, शुन्दरताका रुपमा विकाश गर्न जुन अभियान चलायौँ । संघियताको रुपमा व्याख्या गरीयो तर यो हाम्रो भाषा संस्कृति, भेषभुषलाई अरुलाई विदेशीहरुलाई आहात पार्ने असन्तुष्ट पार्ने रुपमा प्रयोग गरीयो । चाईनाले हामीलाई असनतुष्टी व्यक्त ग¥यो ।
अर्कोतिर हामीले मधेसी जनताको अधिकारको लागी जुन कुरा उठायौँ । मैथिली, मधेसी, भोजपुरी, थरुहट, विराट जातीलाई हामीले सम्मान गर्न खोज्यौँ तर यसको जुनरुपमा उकास्न खोज्यौँ तर यसलाई यसरी दुरुपयोग गरीयो कि एक मधेश एक प्रदेशका रुपमा दुरुपयोग गरे । यस्तो किन भयो यसको समिक्षा गर्दै अव महासमिती बैठक पछि सबै एकजुट भएर निर्वाचन कसरी सुनिश्चित गर्ने, भन्ने विषयमा राष्ट्रवादी शक्तिहरु एकजुट भएर कसरी संविधान निर्माण गर्ने ? यो किसीमको भूमिका हामीले निर्माण गर्ने छौँ ।

अब काँग्रेस कसरी अगाडी बढ्नुपर्छ ? नेतृत्वलाई के भन्नुहुन्छ ?
नेपालको वर्तमान लिडरसिप समयअनुकुल र राष्ट्रियताको भावनाअनुकुल बढ्न सकेको छैन अहिलेको समयमा । त्यसलाई हामीले राष्ट्रियतालाई, जनतालाई र लोकतन्त्रलाई आघात पर्ने काम केही नगर्नका लागी यसबाट सचेत हुनका लागी हामी आग्रह गर्छाँै ।

अबको चुनाबमा काँगे्रसले मोर्चा बनाएर जान्छ कि जादैन ?
हैन हामीले नेपाली काँग्रेसको केन्द्रिय समितीको मिटीङ्गमा हामीले भनिसकेका छाँै कि चुनावमा जाँदा नेपालका राष्ट्रवादी, जसले नेपालको लोकतन्त्रको निम्ति संरक्षण गर्छ त्यो जोसुकै भएपनि यीनिहरुसित मिलेर जानुपर्छ किनभने सरकार चलाउने मात्रे दृष्टिकोणले हेर्ने यो संग नेपालको भविष्य जोडीएको छ । नेपालको प्रकृया जोडिएको छ । लोकतान्त्रिक संविधान निर्माणको कुरा जोडिएको छ । त्यसकारणले हामी सबैसित मिलेर जानुपर्छ भन्नेमा छौँ । हामी माओवादीभित्रको पनि राष्ट्रवादी शक्तिको हामी पहिचान गर्न चाहन्छाँै । त्यो चाहे बैद्य होस चाहे प्रचण्डजीको पार्टि होस ।

काँग्रेसलाई लोकतन्त्र विरोधी पार्टि भन्ने आरोप पनि छ नि , तपाईँ के भन्नुहुन्छ ?
अहिले एउटा कुरा छ । काँग्रेस यत्रो लामो समय, २००७ साल अघिबाट नेपाली जनता बनाउने नेपाली काँग्रेस हो । यसले दुनियाँमा सबै कुरा गर्ला लोकतन्त्र सित कँग्रेसले विधीको शासनमा कुनै पनि कम्प्रमाईज गर्दैन । तपार्इँले एउटा कुरा मान्नुपर्छ कि खुम बहादुर जी, चिरन्जिवी जी हरु जुन जेलमा छन् , उनीहरु विधीको शासन मानेर गएका हुन् नि । माओवादीहरुका बालकृष्ण ढुँगेलहरु सर्बोच्व अदालतले सर्वस्वसहित जन्मकैद घोषणा गर्दा बाहिर हिँडेका छन् यसकारण काँग्रेसले विधीको शासनबाट कम्प्रमाईज गर्दैन यसमा ढुक्क भए हुन्छ ।